جزئیات درگذشت محسن خلیلی عراقی؛ سوگ جامعه صنعتی در ۱۷ مهر ۱۴۰۵
در ساعات پایانی روز جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵، خبر درگذشت مهندس محسن خلیلی عراقی در سن ۹۷ سالگی، فضای اقتصادی و صنعتی کشور را در بهت و اندوه فرو برد. مسعود نیلی، اقتصاددان ارشد کشور، با اعلام این خبر در یادداشتی تحلیلی و سرشار از احترام، به بیش از ربع قرن آشنایی نزدیک با وی اشاره کرد. نیلی در این یادداشت تأکید کرد که مهندس خلیلی عراقی هرگز در چارچوب تنگ منافع مالی بنگاهی محصور نماند، بلکه تحقق «صنعتی شدن ایران» را به عنوان عالی‌ترین آرمان انسانی و ملی زندگی خود برگزید.
به باور یاران و همکارانش، خلیلی عراقی از زمره صنعتگرانی بود که صنعتی شدن را هم‌معادل متمدن شدن، ارتقای مدارای اجتماعی، قانون‌گرایی و نهادینه‌سازی خرد جمعی می‌دید و در تمام فراز و نشیب‌های سیاسی و دگرگونی‌های ساختاری پس از انقلاب، کارخانه و تشکل را ترک نکرد.
جدول شناسنامه هویتی، مدارج علمی و سوابق محسن خلیلی عراقی
در جدول زیر، مشخصات فردی، تحصیلی و کلیدی‌ترین اقدامات مرحوم محسن خلیلی عراقی به صورت منظم و طبقه‌بندی‌شده تنظیم گردیده است:
| شاخص | شرح و جزئیات تاریخی | اهمیت و بازتاب سازمانی |
|---|---|---|
| نام و نام خانوادگی | محسن خلیلی عراقی | بنیان‌گذار گروه صنعتی بوتان و فعال ارشد بخش خصوصی |
| تاریخ و محل تولد | ۵ تیر ۱۳۰۸ – تهران | فرزند محمود خلیلی، پیشگام صنعت برق در کشور |
| تاریخ درگذشت و سن | جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ – ۹۷ سالگی | اعلام رسمی توسط دکتر مسعود نیلی |
| مدارک تحصیلی و دانشگاه | کارشناسی الکترومکانیک (ورود ۱۳۲۸ – فارغ‌التحصیلی ۱۳۳۲) | دانشکده فنی دانشگاه تهران (شاگرد اساتید برجسته نسل اول مهندسی) |
| مهم‌ترین دستاورد صنعتی | تأسیس گروه صنعتی بوتان و توزیع گاز مایع | جایگزینی سوخت سنتی با کپسول گاز و لوازم خانگی گازسوز مدرن |
| نهادهای مالی و خیریه | عضو هیئت مؤسس بانک کارآفرین و خیریه محک | پیشگام در مسئولیت اجتماعی شرکتی و بانکداری تخصصی خصوصی |
بیوگرافی محسن خلیلی عراقی؛ از مکتب پدری تا دانشکده فنی دانشگاه تهران
محسن خلیلی عراقی در پنجم تیرماه سال ۱۳۰۸ در محله‌های اصیل تهران چشم به جهان گشود. خانواده او پیوندی عمیق با کار، تکاپو و تحولات فنی داشتند. پدرش، زنده‌یاد محمود خلیلی، از مهندسان و پیشگامان صنعت برق به شمار می‌رفت که سال‌ها در مسیر توسعه نیروگاه‌ها و انتقال روشنایی در ایران کوشیده بود. این زمینه خانوادگی موجب شد محسن خلیلی از همان دوران نوجوانی با ابزارهای فنی، فرهنگ مهندسی و ارزش کار صنعتی آشنا گردد.
او در سال ۱۳۲۸ پس از قبولی در کنکور دشوار آن روزگار، وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شد؛ نهادی که مهد تربیت نخستین نسل مهندسان تحول‌آفرین ایران بود. در سال ۱۳۳۲ خلیلی موفق به اخذ مدرک مهندسی الکترومکانیک شد. بلافاصله پس از اتمام دوره سربازی و فراغت از تحصیل، او راهی میدان عمل شد و در کنار پدر و برادرش، ایده‌ای بنیادین و جسورانه را برای دگرگون ساختن سبک زندگی مردم ایران کلید زد.
تأسیس گروه صنعتی بوتان؛ تحول در مصرف سوخت و گسترش لوازم گازسوز
در اوایل دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، گاز نفتی مایع‌شده که در جریان فرآیندهای استخراج و پالایش نفت تولید می‌شد، به عنوان ماده‌ای زائد سوزانده می‌شد و اصطلاحاً در فلرها به هدر می‌رفت. از سوی دیگر، بخش عمده‌ای از خانواده‌های ایرانی در شهرها و روستاها برای پخت‌وپز، گرمایش و استحمام از سوخت‌های سنتی نظیر هیزم، زغال و نفت سیاه استفاده می‌کردند که علاوه بر مخاطرات بهداشتی و آتش‌سوزی، بار سنگینی بر دوش خانوارها می‌گذاشت.
محمود و محسن خلیلی عراقی با مشاهده این خلاء بزرگ، در سال ۱۳۳۲ پایه‌های شرکتی را بنا نهادند که بعدها به نام «بوتان» به برندی نام‌آشنا در هر خانه ایرانی بدل گشت. اقدامات استراتژیک مهندس محسن خلیلی در بوتان شامل محورهای زیر بود:
- بومی‌سازی مخازن و سیلندرها: طراحی و تولید کپسول‌های گاز مایع با رعایت پروتکل‌های ایمنی روز دنیا و ایجاد شبکه گسترده سیلندرهای توزیع خانگی.
- تولید تجهیزات گازسوز: طراحی و خطوط تولید انبوه اجاق‌گاز، بخاری‌های ایمن، آبگرمکن‌های دیواری فوری و سپس پکیج‌های شوفاژ دیواری با بالاترین استانداردهای کیفی.
- شبکه خدمات پس از فروش: ایجاد ساختار منظم سرویس‌دهی و پشتیبانی فنی در سراسر کشور که در آن دوران الگویی بی‌سابقه در زنجیره تأمین ایران محسوب می‌شد.
جدول مسئولیت‌های سازمانی، نهادی و بین‌المللی محسن خلیلی عراقی
محسن خلیلی عراقی باوری عمیق به ضرورت سازمان‌یافتگی کارفرمایان و صنعتگران داشت. جدول زیر گوشه‌ای از مهم‌ترین مسئولیت‌های نهادی وی را به تصویر می‌کشد:
| سمت و مسئولیت | نام تشکل / نهاد اقتصادی یا مدنی | حوزه فعالیت و دستاورد |
|---|---|---|
| رئیس هیئت‌مدیره | کنفدراسیون صنعت ایران | چتر فراگیر صنایع کشور جهت چانه‌زنی تخصصی با نهادهای حاکمیتی |
| رئیس هیئت‌مدیره | انجمن مدیران صنایع | ترویج مدیریت علمی و دفاع از استقلال تصمیم‌گیری مدیران بنگاه‌ها |
| رئیس هیئت‌مدیره | انجمن صنایع لوازم خانگی ایران | ساماندهی استانداردها و ارتقای توان رقابتی تولیدکنندگان لوازم خانگی |
| رئیس هیئت‌مدیره | انجمن صنفی کارفرمایان توزیع‌کننده گاز مایع | نظام‌بخشی به فرآیندهای ایمنی، ناوگان و توزیع انرژی در سراسر استان‌ها |
| عضو هیئت نمایندگان | اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و تهران | توسعه مناسبات بخش خصوصی و انتقال مطالبات اقتصادی به مجلس و دولت |
| عضو هیئت امنا | سازمان تأمین اجتماعی | صیانت از حقوق بازنشستگان و تعادل‌بخشی به منافع کارگر و کارفرما |
| رئیس هیئت‌مدیره / خزانه‌دار | اتاق‌های مشترک بازرگانی (بلژیک، لوکزامبورگ و کانادا) | گسترش پل‌های تجاری بین‌المللی و جذب فناوری‌های پیشرفته غربی |
| عضو هیئت مؤسس | بانک کارآفرین | تأسیس یکی از نخستین بانک‌های تمام‌خصوصی با هدف حمایت از بنگاه‌ها |
| عضو هیئت امنا و مؤسس | مؤسسه خیریه حمایت از کودکان مبتلا به سرطان (محک) | تعهد بی‌دریغ به درمان کودکان نیازمند و ایفای رسالت انسان‌دوستانه |
اندیشه توسعه‌ای محسن خلیلی؛ تشکل‌گرایی، خرد جمعی و فرهنگ مدارا
آنچه محسن خلیلی عراقی را از یک فعال صنعتی صرف متمایز می‌ساخت، فلسفه اجتماعی و دغدغه‌های تئوریک او در باب توسعه بود. خلیلی باور راسخ داشت که توسعه صرفاً آمارهای مربوط به سیمان، فولاد و نرخ رشد اقتصادی نیست. از نگاه او، یک کارخانه قبل از آنکه خط تولید کالا باشد، مکتبی برای یادگیری نظم، همکاری گروهی، احترام به حقوق دیگران و تقویت فرهنگ مدارا در بطن جامعه است.
او نجات اقتصاد ایران از تله‌های نفتی و تصمیم‌گیری‌های فردی را در «تشکل‌گرایی» می‌دانست. خلیلی بر این باور بود که با ایجاد انجمن‌ها، اتاق‌ها و کنفدراسیون‌های قدرتمند، صنعتگران می‌توانند صدای واحدی در برابر سیاست‌گذاری‌های خلق‌الساعه دولتی ایجاد کنند و خرد جمعی را جایگزین تصمیمات جزیره‌ای سازند.
میراث ماندگار خلیلی عراقی و چشم‌انداز آینده صنعت ملی
درگذشت مهندس محسن خلیلی عراقی در ۱۷ مهر ۱۴۰۵، پایان یک فصل پرافتخار از تاریخ کارآفرینی صنعتی ایران است. میراث او در دو حوزه بزرگ جاودانه خواهد ماند: نخست، گروه صنعتی بوتان که با شعار «انتخابی مطمئن» به نمادی از تاب‌آوری و استاندارد ایرانی در میان خانوارها بدل شد، و دوم، نهادها و تشکل‌های مدنی متعددی که وی سنگ‌بنای آن‌ها را نهاد. بررسی کارنامه او به نسل جوان کارآفرینان می‌آموزد که ماندگاری واقعی در ترکیب تخصص مهندسی با اخلاق‌مداری، عشق به میهن و باور تزلزل‌ناپذیر به منافع جمعی است.
پرسش‌های متداول درباره زندگی و کارنامه مهندس محسن خلیلی عراقی
محسن خلیلی عراقی که بود و چه جایگاهی در صنعت ایران داشت؟
او کارآفرین برجسته، بنیان‌گذار گروه صنعتی بوتان و از پدران تشکل‌گرایی صنعتی در ایران بود که نقشی کلیدی در گسترش گاز مایع، تولید تجهیزات گازسوز و تقویت بخش خصوصی ایفا کرد.
محسن خلیلی عراقی در چه تاریخی و در چه سنی درگذشت؟
او در روز جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ و در سن ۹۷ سالگی دار فانی را وداع گفت.
خبر درگذشت بنیان‌گذار بوتان را چه کسی اعلام کرد؟
این خبر به طور رسمی توسط دکتر مسعود نیلی، اقتصاددان ارشد کشور، با انتشار متنی در قدردانی از ۲۵ سال همراهی و تلاش‌های صنعتی وی اعلام گردید.
تحصیلات دانشگاهی محسن خلیلی عراقی چه بود و در چه سالی فارغ‌التحصیل شد؟
وی در سال ۱۳۲۸ وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۲ در رشته مهندسی الکترومکانیک دانشنامه خود را دریافت نمود.
پدر محسن خلیلی عراقی که بود و چه نقشی در مسیر او داشت؟
پدر او محمود خلیلی، از پیشگامان صنعت برق ایران بود که همراه با پسرش شرکت بوتان را تأسیس کرد و تجربیات ارزنده‌ای را در اختیار وی گذاشت.
چرا از محسن خلیلی به عنوان بنیان‌گذار صنعت گاز مایع خانگی یاد می‌شود؟
زیرا او با تأسیس بوتان در اوایل دهه ۱۳۳۰، گاز مایعی را که هدر می‌رفت مهار کرد و با عرضه سیلندرهای خانگی و ساخت لوازم گازسوز، شیوه سنتی سوخت و پخت‌وپز را در کشور دگرگون نمود.
مهم‌ترین تشکل‌های صنعتی که خلیلی عراقی ریاست آن‌ها را بر عهده داشت کدامند؟
او ریاست هیئت‌مدیره کنفدراسیون صنعت ایران، انجمن مدیران صنایع، انجمن صنایع لوازم خانگی و انجمن شرکت‌های توزیع‌کننده گاز مایع را بر عهده داشت.
نقش محسن خلیلی در حوزه خدمات اجتماعی و امور خیریه چه بود؟
وی از اعضای مؤسس و هیئت امنای مؤسسه خیریه حمایت از کودکان مبتلا به سرطان (محک) بود و اهتمام ویژه‌ای به اقدامات عام‌المنفعه داشت.
چه نهاد مالی خصوصی با مشارکت خلیلی عراقی پایه‌گذاری شد؟
او از اعضای هیئت مؤسس بانک کارآفرین بود که با هدف تأمین مالی بخش خصوصی و کارآفرینان واقعی راه‌اندازی گردید.
دیدگاه بنیادین محسن خلیلی عراقی درباره توسعه چه بود؟
او توسعه را فراتر از رشد اقتصادی محض می‌دانست و معتقد بود توسعه صنعتی باید بستری برای ارتقای فرهنگ مدارا، خرد جمعی، آموزش و همبستگی اجتماعی در ایران باشد.
