جشن مهرگان چیست و چه فلسفه‌ای دارد؟
آیین جشن مهرگان ۱۴۰۵ در ریشه تاریخی خود با ایزد مهر (میترا) که نگهبان پیمان، دوستی و محبت است پیوند ناگسستنی دارد. در سنت‌های کهن، مهرگان آغازگر نیمه دوم سال خورشیدی و جشن پایان درو و برداشت غلات و محصولات باغبانی بود. در این روز، کشاورزان، دامداران و مردم عامه به شکرگزاری از نعمات اهورایی پرداخته و آغاز فصل خزان را با سرور و شادمانی گرامی می‌داشتند. منابع تاریخی گواهی می‌دهند که این جشن هم‌تراز با عید نوروز بوده و از باشکوه‌ترین گردهمایی‌های درباری و مردمی ایران باستان به شمار می‌رفته است.
جدول تطبیق تاریخ جشن مهرگان ۱۴۰۵ در گاه‌شماری‌های مختلف
برای پاسخ به این پرسش که مهرگان در چه روزی برگزار می‌شود، شناخت ساختارهای گاه‌شماری ضروری است. در جدول زیر، مقایسه تقویم رسمی و تقویم کهن زرتشتی تشریح شده است:
| شاخص زمانی | تقویم رسمی و رایج ایران | سنت تقویمی کهن (زرتشتی) |
|---|---|---|
| روز و تاریخ شمسی | جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵ | پنج‌شنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵ |
| تاریخ میلادی | 2 اکتبر 2026 | 8 اکتبر 2026 |
| تاریخ قمری | ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸ | ۲۶ ربیع‌الثانی ۱۴۴۸ |
| مبنای نام‌گذاری | درج تقویمی سالانه به نام جشن مهرگان | تلاقی نام روز (مهر روز – روز شانزدهم) با نام ماه (مهر) |
| جامعه برگزارکننده | علاقه‌مندان به فرهنگ کهن و پاسداران ملی | زرتشتیان، یزد، کرمان و جوامع سنت‌گرا |
علت تفاوت ۱۰ مهر و ۱۶ مهر در تقویم چیست؟
در گاه‌شماری باستانی ایران، هر سال ۱۲ ماه ۳۰ روزه داشت و پنج روز انتهایی سال را «پنجه دزدیده» یا «اندرگاه» می‌نامیدند. در آن نظام، هر روز از ماه نام ویژه‌ای داشت؛ شانزدهمین روز هر ماه «مهر» نامیده می‌شد و هرگاه نام روز و نام ماه بر یکدیگر منطبق می‌شد (روز مهر از ماه مهر)، جشن برپا می‌شد. از آنجا که در تقویم خورشیدی نوین شش ماهه نخست سال ۳۱ روزه است، تفاوت روزها در تقویم‌های چاپی موجب شده که برخی ۱۰ مهر را روز معادل تلقی کنند، اما در مراجع رسمی زرتشتی و دانشنامه ایرانیکا، پنج‌شنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵ روز اصیل این آیین تلقی می‌گردد.
آداب و رسوم، چیدمان سفره و نمادهای جشن مهرگان
برگزاری جشن مهرگان همواره با نمادپردازی‌های عمیق همراه بوده است که عناصر کلیدی آن را موارد زیر تشکیل می‌دهند:
- سفره مهرگانی با پارچه ارغوانی: گستردن سفره‌ای با پارچه ارغوانی یا سرخ‌رنگ که نماد شکوه پاییزی و جلوه نور خورشید است.
- میوه‌های پاییزی و سرخ: چیدن انار، سیب سرخ، انگور، سنجد و ترنج بر روی سفره که سمبل باروری، برکت و سرخی روشنایی هستند.
- گل همیشه بهار و نیلوفر: تزیین سفره با گل نیلوفر و گل همیشه بهار به عنوان نشانه‌های استقامت، جاودانگی و طراوت.
- آینه، سرمه‌دان و اسفند: قرار دادن آینه به نشانه پاکی و روشنایی باطن، گلاب برای عطرآگینی فضا و برافروختن اسفند و عود برای دورباش انرژی‌های منفی.
- پوشاک ارغوانی و آراستگی: پوشیدن لباس‌های روشن، سرخ و ارغوانی همراه با عطرافشانی به نشان همبستگی با شادی همگانی.
ثبت جهانی جشن مهرگان در یونسکو
یکی از بزرگ‌ترین گام‌های فرهنگی برای این مناسبت کهن، ثبت جشن مهرگان در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو بود. پرونده این اثر سترگ به‌صورت مشترک از سوی جمهوری اسلامی ایران و تاجیکستان تدوین و به جامعه بین‌المللی عرضه شد. در پرونده یونسکو، مهرگان آیینی فرامذهبی برای پیوند انسان با طبیعت، بزرگداشت برداشت محصولات کشاورزی و شکرگزاری جمعی توصیف شده است.
محل‌های اصلی برگزاری جشن مهرگان
اگرچه جشن مهرگان امروزه به‌صورت نمادین در سراسر ایران، تاجیکستان و مراکز فرهنگی فارسی‌زبانان جهان گرامی داشته می‌شود، اما آتشکده‌ها و مجامع زرتشتیان در شهرهایی چون یزد، تفت، کرمان، تهران و شیراز میزبان آیین‌های مذهبی و گردهمایی‌های شادباش این مناسبت کهن هستند.
سوالات متداول درباره جشن مهرگان ۱۴۰۵
۱. جشن مهرگان در تقویم سال ۱۴۰۵ چه تاریخی است؟
در تقویم رسمی و عمومی کشور، جمعه ۱۰ مهرماه ۱۴۰۵ درج شده است.
۲. تاریخ اصیل مهرگان طبق سنت گاه‌شماری کهن و زرتشتی چه روزی است؟
طبق سنت زرتشتی، مهرگان در روز پنج‌شنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵ (۸ اکتبر ۲۰۲۶) برگزار می‌شود.
۳. دلیل اختلاف تاریخ میان ۱۰ مهر و ۱۶ مهر چیست؟
تفاوت میان ساختار تقویم ۳۰ روزه باستان و تقویم خورشیدی مدرن (شش ماه ۳۱ روزه) دلیل این دوگانگی محاسباتی است.
۴. فلسفه بنیادین جشن مهرگان چیست؟
ستایش ایزد مهر (پیمان و روشنایی)، شکرگزاری پایان فصل برداشت محصولات زراعی و گرامی‌داشت دوستی میان انسان‌ها.
۵. آیا جشن مهرگان ثبت بین‌المللی شده است؟
بله، در سال ۲۰۲۴ میلادی پرونده مشترک ایران و تاجیکستان به عنوان میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسید.
۶. چه میوه‌هایی در سفره جشن مهرگان قرار داده می‌شود؟
میوه‌های پاییزی به ویژه انار، سیب سرخ، سنجد، انگور و ترنج از اجزای اصلی سفره مهرگان هستند.
۷. رنگ نمادین و سنتی جشن مهرگان چه رنگی است؟
رنگ ارغوانی و طیف‌های سرخ، رنگ شاخص سفره و تن‌پوش‌های این جشن کهن هستند.
۸. گل مخصوص جشن مهرگان چیست؟
گل نیلوفر و گل همیشه بهار از گل‌های سنتی مرتبط با این آیین باستانی به شمار می‌روند.
۹. آیا جشن مهرگان تنها به یک مذهب اختصاص دارد؟
خیر؛ هرچند زرتشتیان پاسداران اصلی آن بوده‌اند، اما مهرگان آیینی ملی و فراگیر پیرامون طبیعت، برکت و مهرورزی است.
۱۰. جایگاه مهرگان در تاریخ ایران باستان چگونه بوده است؟
مهرگان پس از نوروز، دومین عید و جشن رسمی و باشکوه در سراسر شاهنشاهی ایران باستان محسوب می‌شده است.
نتیجه‌گیری
بزرگداشت جشن مهرگان ۱۴۰۵ جلوه‌ای باشکوه از اصالت فرهنگ کهن ایرانی است که در آن ستایش راستی، پاسداری از پیمان و سپاسگزاری از نعمات هستی در آستانه پاییز بازآفرینی می‌شود. توجه به ابعاد میراث ناملموس این جشن در مجامع جهانی نظیر یونسکو، لزوم پاسداشت هرچه باشکوه‌تر آن را هم در تاریخ تقویمی ۱۰ مهر و هم در آیین سنتی ۱۶ مهرماه دوچندان می‌سازد.
