`در پی بروز شرایط جنگی، ارتباط اینترنتی کشور با شبکه جهانی قریب ۵۰ روز متوالی به طور کامل قطع گردیده است. در این بازه زمانی، تنها برخی سرویسها و پایگاههای اطلاعاتی داخلی در دسترس بودهاند. دیروز خبر امکان جستجوی هموطنان در جستجوگر گوگل برای بسیاری از کاربران خوشایند بود. مردم آن را نشانه اتصال تدریجی به اینترنت تلقی کردند. اما قطعی اینترنت این مدت آن قدر به کسبوکارها آسیب زده که از یک دریچه کوچک هم استقبال میکنند.
آسیب به ارتباط با مشتریان خارجی
قطعی اینترنت بینالملل، دسترسی به کانالهای ارتباطی با مشتریان، شرکا و ذینفعان خارجی را به کلی مسدود ساخته است. این وضعیت پیامدهای زیر را برای فعالان اقتصادی ایجاد کرده:
عدم امکان پاسخگویی به استعلامها، سفارشها و پشتیبانی مشتریان بینالمللی، اختلال کامل در فرایند مذاکره و عقد قرارداد، از دست رفتن اعتماد و وفاداری مشتریان خارجی و آسیب به برند و وجهه حرفهای در سطح بینالمللی از مهمترین این پیامدها هستند.
نتیجه این مشکلات: جدایی مشتریان از سرویسدهنده ایرانی و انتقال به سمت رقبای غیرایرانی بوده است. بخش قابل توجهی از درآمد ارزی مورد انتظار در این دوره محقق نشده و پیگیری مجدد این مشتریان، مستلزم هزینه و زمان قابل ملاحظهای خواهد بود.
اختلال در پرداختها و تراکنشهای مالی
یکی از حساسترین حوزههای آسیبدیده، سیستم مالی و تراکنشهای بینالمللی است. قطعی اینترنت موجب توقف جریان وجوه و اختلال در مدیریت مالی کسبوکارها گردیده است.
توقف کامل پرداختهای ارزی به تأمینکنندگان خارجی، عدم امکان دریافت وجه از مشتریان خارجی، انباشت تأخیر در تسویه فاکتورها و احتمال جریمه دیرکرد، بلوکه شدن منابع مالی در حسابهای بینالمللی و اختلال در پیگیری وضعیت حوالهها، از جمله آسیبهای این حوزه هستند.
این شرایط علاوه بر خسارات مستقیم مالی، ریسک اعتباری کسبوکار را نزد شرکای تجاری خارجی افزایش داده است.
از دسترس خارج شدن ابزارها و نرمافزارها
اکثر ابزارها، پلتفرمها و سرویسهای نرمافزاری مورد استفاده کسبوکارها، مبتنی بر اینترنت بینالملل هستند. این وابستگی در شرایط قطعی اینترنت به اختلال گستردهای در عملیات روزانه منجر شده است.
از دسترس خارج شدن سرویسهای ابری مانند مدیریت ارتباط با مشتری، برنامهریزی منابع سازمانی، مدیریت پروژه و حسابداری ابری، توقف ابزارهای ارتباطی مانند ایمیلهای سازمانی و پلتفرمهای همکاری تیمی، عدم امکان دریافت بهروزرسانیهای امنیتی و اختلال در سرویسهای ذخیرهسازی ابری از مشکلات اصلی این حوزه هستند.
در این شرایط سخت، نیروهای تخصصی ناچار به استفاده از روشهای جایگزین ناکارآمد و دستی بودهاند. این روشها علاوه بر کاهش بهرهوری، احتمال خطا را نیز افزایش دادهاند.
آسیب به تأمینکنندگان و زنجیره تأمین
قطعی اینترنت و ارتباط بینالمللی، هماهنگی با تأمینکنندگان خارجی و مدیریت زنجیره تأمین را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.
توقف سفارشگذاری برای مواد اولیه و قطعات از منابع خارجی، عدم امکان پیگیری وضعیت محمولههای در راه، خطر تعلیق یا فسخ قراردادهای تأمین توسط طرفهای خارجی، اختلال در دریافت مستندات گمرکی و گواهینامهها و افزایش هزینهها به دلیل انتخاب مسیرهای جایگزین، از اختلالات این حوزه هستند.
این وضعیت موجب ایجاد شکاف در موجودی انبار، تأخیر در تولید و آسیب به توانایی رقابتی کسبوکارها گردیده است.
برآورد خسارات قطعی اینترنت
خسارات ناشی از قطعی اینترنت را میتوان در دو دسته طبقهبندی نمود. خسارات مستقیم و قابل اندازهگیری شامل درآمدهای ارزی از دست رفته، جریمههای قراردادی، هزینههای جایگزینی ابزارها و هدررفت منابع انسانی هستند. خسارات غیرمستقیم و بلندمدت شامل آسیب به اعتبار، از دست رفتن فرصتهای تجاری، کاهش روحیه کارکنان و هزینه بازسازی روابط تجاری میشوند.
خسارت روزانه: طبق اعلام وزیر ارتباطات، قطعی اینترنت روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد میکند.
اقتصاد دیجیتال: اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۰ میلیون نفر در حوزه اقتصاد دیجیتال است. تابآوری کسبوکارهای آنلاین به طور متوسط تنها ۲۰ روز است. پس از آن، موج برخی ورشکستگیها غیرقابل بازگشت خواهد بود.
تلاشهای کسبوکارها برای اتصال به اینترنت
اهالی کسبوکارها در طول دوره قطعی اینترنت، تلاشهای زیادی برای برقراری ارتباط با شبکه جهانی انجام دادند.
شبکه مجازی: اکثر شبکههای مجازی تجاری معروف به دلیل بلاک شدن پروتکلهای استاندارد، غیرفعال شدند. پروتکلهای مقاوم در برابر سانسور آزمایش شدند اما اتصالشان ناپایدار و متناوب بود. استفاده از مرورگر تور هم سرعت بسیار پایین و فاقد کارایی برای اهداف تجاری داشت.
اینترنت ماهوارهای: استفاده از استارلینک به دلیل محدودیتهای قانونی و مسدود بودن سیگنال در شرایط جنگی امکانپذیر نبود. اینترنت ماهوارهای سنتی هم سرعت بسیار پایین و هزینه بالا داشت و تنها برای ارسال ایمیلهای اضطراری قابل استفاده بود.
تأثیرات مخرب ساختاری
فقدان ظرفیت ذخیرهسازی: ایران فاقد دریاچه داده ملی برای ذخیره و بازپردازش ترافیک جهانی است. وقتی اینترنت قطع میشود، صفهای داده در روترهای مرزی پر شده و بستهها از دست میروند.
اختلال در امنیت: بسیاری از زیرساختهای حیاتی مانند بانکها، بیمارستانها و نیروگاهها برای بهروزرسانی آنتیویروسها و تمدید گواهینامههای امنیتی به سرورهای جهانی وابستهاند. قطعی اینترنت بیش از دو هفته باعث ابطال این گواهینامهها شده و سیستمهای داخلی را در برابر حملات سایبری بیدفاع میکند.
سونامی اقتصادی و معیشتی
قطعی اینترنت دیگر فقط مشکل دسترسی به شبکههای اجتماعی نیست. بلکه آسیب به شاهرگ اقتصاد کلان است.
نابودی سئو: وقتی رباتهای جستجوگر نتوانند به سایتهای ایرانی دسترسی پیدا کنند، این سایتها از نتایج جستجو حذف میشوند. بازگشت به رتبههای قبلی پس از وصل مجدد اینترنت، ماهها زمان و هزینههای گزاف میطلبد.
دیجیتال مارکتینگ: کمپینهای تبلیغاتی، سیستمهای آنالیز و ابزارهای ارتباط با مشتری که مبتنی بر فضای ابری هستند، از کار میافتند.
دادههای گمشده: بسیاری از کسبوکارها که از سرویسهای خارجی برای پشتیبانگیری استفاده میکردند، با خطر از دست رفتن دائمی دادههای مشتریان خود روبرو هستند.
مخاطرات استراتژیک و اجتماعی
حاکمیت فضای مجازی: در سالهای اخیر، قطعی اینترنت بینالملل لزوماً به معنای قطع دسترسی به اطلاعات نیست. بلکه باعث هجوم همگانی به سمت اینترنت ماهوارهای میشود. این یعنی حاکمیت نظارت و کنترل خود بر فضای مجازی را به طور کامل از دست میدهد.
انزوای علمی: قطعی اینترنت و قطع دسترسی به دیتابیسهای علمی و پلتفرمهای آموزشی باعث توقف چرخه پژوهش در دانشگاهها شده و خسارت غیرقابل جبرانی به سرمایه انسانی کشور میزند.
اینترنت در سالهای اخیر دیگر یک کالای لوکس یا ابزار رسانهای نیست. بلکه سیستمعامل اقتصاد و امنیت ملی است. اصرار بر قطعی اینترنت، فرسایش عمدی زیرساختهایی است که با هزینههای گزاف ملی ساخته شدهاند.
راهکارهای پیشنهادی: سطح فنی
با توجه به پیچیدگی و ابعاد چندگانه بحران، راهحلهای پیشنهادی در سه سطح ارائه میگردد:
طراحی معماری زیرساخت ترکیبی با نگهداری نسخههای آفلاین از سیستمهای حیاتی، سرمایهگذاری در سرورهای داخلی به موازات سرویسهای ابری خارجی، ایجاد شبکه شبهخصوصی با سایر کسبوکارها برای تبادل داده، استقرار سیستمهای پشتیبانگیری خودکار در چند مکان جغرافیایی مختلف و پیادهسازی پروتکلهای ارتباطی مقاوم و رمزگذاریشده از جمله راهکارهای فنی هستند.
راهکارهای پیشنهادی: سطح مالی
ایجاد صندوق اضطراری معادل حداقل ۳ ماه هزینه عملیاتی برای تداوم کسبوکار در بحران، افتتاح حسابهای ارزی در کشورهای ثالث برای تسهیل تراکنشهای بینالمللی، بیمه خسارات تجاری ناشی از اختلال زیرساختهای ارتباطی، تنوعبخشی به روشهای پرداخت با استفاده همزمان از چند درگاه بینالمللی و مذاکره با بانکهای معتبر برای خطوط اعتباری اضطراری از راهکارهای مالی پیشنهادی هستند.
راهکارهای پیشنهادی: سطح حقوقی
گنجاندن بند فورس ماژور صریح در کلیه قراردادهای تجاری بینالمللی با اشاره به قطعی اینترنت ناشی از جنگ، تعریف مکانیسمهای جایگزین برای اطلاعرسانی به طرفین قرارداد، اخذ مشاوره حقوقی بینالمللی برای احقاق حقوق قراردادی، ثبت مستند کلیه خسارات و اختلالات و پیگیری جبران خسارت از طریق اتاقهای بازرگانی و نهادهای داوری از راهکارهای حقوقی پیشنهادی هستند.
سوالات متداول
روزانه چقدر خسارت از قطعی اینترنت وارد میشود؟
طبق اعلام وزیر ارتباطات، روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد میشود.
چند نفر در حوزه اقتصاد دیجیتال مشغول به کار هستند؟
اشتغال مستقیم و غیرمستقیم حدود ۱۰ میلیون نفر در حوزه اقتصاد دیجیتال است. تابآوری کسبوکارهای آنلاین به طور متوسط تنها ۲۰ روز است.
چه حوزههایی بیشترین آسیب را دیدهاند؟
ارتباط با مشتریان خارجی، پرداختها و تراکنشهای مالی، دسترسی به ابزارها و نرمافزارها و زنجیره تأمین، چهار حوزه اصلی آسیبدیده هستند.
آیا امکان استفاده از استارلینک وجود دارد؟
استفاده از استارلینک به دلیل محدودیتهای قانونی و مسدود بودن سیگنال در شرایط جنگی امکانپذیر نیست. اینترنت ماهوارهای سنتی هم سرعت بسیار پایین و هزینه بالایی دارد.
قطعی اینترنت چه تأثیری بر سئو سایتها دارد؟
وقتی رباتهای جستجوگر نتوانند به سایتهای ایرانی دسترسی پیدا کنند، این سایتها از نتایج جستجو حذف میشوند. بازگشت به رتبههای قبلی، ماهها زمان و هزینه زیادی میطلبد.
چگونه میتوان کسبوکار را در برابر بحرانهای مشابه مقاوم کرد؟
با طراحی معماری زیرساخت ترکیبی، سرمایهگذاری در سرورهای داخلی، ایجاد صندوق اضطراری، تنوعبخشی به روشهای پرداخت و گنجاندن بندهای حقوقی مناسب در قراردادها میتوان کسبوکار را مقاومتر کرد.
نتیجهگیری
قطع ۵۰ روزه اینترنت جهانی، فاجعهای تمامعیار برای کسبوکارهای ایرانی بوده است. خسارات مستقیم و غیرمستقیم این بحران، ماهها و شاید سالها طول خواهد کشید تا جبران شود. از دست رفتن مشتریان خارجی، اختلال در تراکنشهای مالی، ناتوانی در دسترسی به ابزارهای نرمافزاری و آسیب به زنجیره تأمین، تنها بخشی از پیامدهای این بحران هستند.
راهکارهای ارائه شده در سه سطح فنی، مالی و حقوقی میتواند به مقاومسازی کسبوکارها در برابر بحرانهای مشابه کمک کند. اما مهمتر از همه، ضرورت بازنگری در رویکرد مدیریت فضای مجازی کشور است. اینترنت امروز، زیرساخت حیاتی اقتصاد و امنیت ملی است و قطع آن، خودزنی اقتصادی محسوب میشود.
امیدواریم با توجه بیشتر به این موضوع، زیرساختهای مقاوم و پایدار برای اقتصاد دیجیتال کشور ایجاد شود. کسبوکارهای آنلاین ایرانی شایستگی رقابت در سطح جهانی را دارند و نباید با تصمیمات غیرکارشناسی، آینده آنها نابود شود.
