مهریه عندالمطالبه چیست؟
مهریه عندالمطالبه مهریهای است که زن هر زمان بخواهد میتواند آن را از شوهر مطالبه کند. در این نوع مهریه، سررسید خاصی برای پرداخت تعیین نشده و اصل بر این است که به محض وقوع عقد نکاح، زن مالک مهر میشود. این موضوع در ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین، اگر در سند ازدواج عبارت «عندالمطالبه» درج شده باشد، زوجه میتواند با مراجعه به دفتر ازدواج، اداره اجرای ثبت یا دادگاه خانواده، روند مطالبه مهریه را آغاز کند. برای شروع این فرایند، لزوماً لازم نیست زن ابتدا ثابت کند که زوج توانایی مالی دارد؛ اما در مرحله اجرای حکم، شناسایی اموال، وضعیت مالی زوج و مقررات اعسار اهمیت پیدا میکند.
مهریه عندالمطالبه به معنی پرداخت فوری تمام مبلغ در هر شرایطی نیست. اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، ممکن است با ارائه دادخواست اعسار و اثبات ناتوانی مالی، درخواست تقسیط بدهد. دادگاه پس از بررسی وضعیت مالی، درآمد، داراییها و هزینههای ضروری زندگی درباره اعسار یا نحوه پرداخت تصمیمگیری میکند.
مهریه عندالاستطاعه چیست؟
در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مهریه به زمانی موکول میشود که زوج توانایی مالی پرداخت آن را داشته باشد. در این حالت، زن همچنان مالک مهریه است، اما برای وصول آن باید استطاعت مالی شوهر یا وجود مال قابل دسترس و قابل توقیف را اثبات یا معرفی کند.
عبارت عندالاستطاعه معمولاً در سند نکاحیه یا شروط مربوط به پرداخت مهریه درج میشود. تفسیر دقیق این شرط، به عبارت نوشتهشده در سند ازدواج و نظر مرجع رسیدگیکننده بستگی دارد. به همین دلیل، نمیتوان صرفاً بر اساس شنیدهها درباره نتیجه پرونده تصمیم گرفت و باید متن کامل سند نکاحیه بررسی شود.
عندالاستطاعه بودن مهریه به معنای بخشش مهریه، حذف دین زوج یا غیرقابل مطالبه بودن آن نیست. اصل تعهد مالی همچنان وجود دارد، اما اجرای آن به توانایی مالی زوج یا شناسایی اموال او وابسته است.
تفاوت اصلی مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه
| موضوع | مهریه عندالمطالبه | مهریه عندالاستطاعه |
|---|---|---|
| زمان مطالبه | زن میتواند پس از عقد و در هر زمان مهریه را مطالبه کند. | مطالبه ممکن است انجام شود، اما وصول به اثبات توان مالی زوج وابسته است. |
| اصل مالکیت زن | زن از زمان عقد مالک مهریه است. | زن از زمان عقد مالک مهریه است و شرط عندالاستطاعه مالکیت را از بین نمیبرد. |
| اثبات توان مالی زوج | در مرحله اجرا و با توجه به شرایط پرونده اهمیت پیدا میکند. | معمولاً اثبات استطاعت مالی یا معرفی مال زوج نقش اساسی دارد. |
| امکان توقیف اموال | در صورت شناسایی مال متعلق به زوج، امکان درخواست توقیف وجود دارد. | در صورت اثبات استطاعت یا شناسایی مال، امکان پیگیری و توقیف وجود دارد. |
| اعسار زوج | زوج میتواند با رعایت شرایط قانونی دادخواست اعسار و تقسیط بدهد. | دادگاه ابتدا وضعیت استطاعت را بررسی میکند و سپس درباره نحوه وصول تصمیم میگیرد. |
آیا در مهریه عندالاستطاعه میتوان دادخواست مطالبه داد؟
بله. عندالاستطاعه بودن مهریه مانع طرح دعوای مطالبه مهریه نیست. زن میتواند برای مطالبه اصل مهریه اقدام کند، اما در روند رسیدگی باید توجه داشت که صرف صدور حکم، بهتنهایی به معنای پرداخت فوری یا قطعی کل مبلغ نیست.
بر اساس نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۶۳ اداره کل حقوقی قوه قضاییه، صدور حکم درباره مهریه عندالاستطاعه و عندالمطالبه از نظر اصل رسیدگی تفاوت اساسی ندارد؛ تفاوت مهم در مرحله اجرا و اثبات ملائت یا توانایی مالی زوج مطرح میشود.
در مهریه عندالاستطاعه، زوجه ممکن است با معرفی حساب بانکی، خودرو، ملک، سهام، حقوق یا سایر اموال متعلق به زوج، زمینه اجرای حکم را فراهم کند. البته هر مال باید متعلق به زوج، قابل شناسایی و از نظر قانونی قابل توقیف باشد و مستثنیات دین نیز رعایت شود.

بار اثبات توانایی مالی زوج بر عهده چه کسی است؟
پاسخ به این پرسش به وضعیت پرونده و سوابق مالی زوج بستگی دارد. بر اساس ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، در برخی شرایط، از جمله هنگامی که وضعیت پیشین زوج نشاندهنده ملائت او باشد یا او در برابر دین مالی دریافت کرده باشد، اثبات اعسار میتواند بر عهده خود زوج قرار گیرد؛ مگر اینکه تلف حقیقی یا حکمی مال را ثابت کند.
در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۶۳ نیز تأکید شده است که مهریه، دینی غیرمعوض محسوب میشود و در بسیاری از پروندهها اثبات ملائت زوج اهمیت دارد. با این حال، تعیین دقیق بار اثبات به اسناد، وضعیت مالی، تاریخ ایجاد دین، داراییهای قبلی و دفاعیات طرفین بستگی دارد.
تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه چیست؟
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، تفاوتی بین عندالمطالبه و عندالاستطاعه از نظر اصل میزان مهریه ایجاد نمیکند. مهریه میتواند بیشتر از ۱۱۰ سکه نیز باشد، اما ضمانت اجرای بازداشت نسبت به مازاد، شرایط متفاوتی دارد.
به طور کلی، تا میزان ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن، وصول مهریه تابع مقررات اجرای محکومیتهای مالی است. برای مازاد بر این میزان، ملائت و توانایی مالی زوج ملاک پرداخت قرار میگیرد. بنابراین، قانون ۱۱۰ سکه به معنی محدود شدن مقدار مهریه یا از بین رفتن حق زن نسبت به مازاد نیست؛ بلکه بیشتر درباره ضمانت اجرای حبس و نحوه وصول مالی است.
در هر دو نوع مهریه، اگر مالی از زوج شناسایی شود، امکان پیگیری برای توقیف آن با رعایت مستثنیات دین وجود دارد. همچنین صرف نداشتن مال، لزوماً باعث از بین رفتن اصل دین نمیشود.
آیا برای مهریه عندالاستطاعه امکان ممنوعالخروجی یا بازداشت وجود دارد؟
اعمال ضمانتهای اجرایی مانند بازداشت یا ممنوعالخروجی، به مرحله پرونده، نوع درخواست، میزان محکومبه، وضعیت مالی زوج و مقررات قابل اجرا بستگی دارد. در این زمینه نباید تصور کرد که درج عبارت عندالاستطاعه خودبهخود همه ضمانتهای اجرایی را حذف میکند.
نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۴۳۲ اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز بیان کرده است که پس از صدور حکم قطعی، قید عندالاستطاعه بهتنهایی مانع اجرای حکم و بررسی ضمانتهای مقرر در قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی نیست. با این حال، اجرای واقعی هر اقدام به شرایط پرونده و تصمیم مرجع صالح بستگی دارد.
کدام نوع مهریه برای زن بهتر است؟
پاسخ واحدی برای همه خانوادهها وجود ندارد. مهریه عندالمطالبه از نظر امکان شروع مطالبه، معمولاً موقعیت مستقیمتری برای زن ایجاد میکند؛ زیرا زن میتواند پس از عقد برای مطالبه اقدام کند. در مقابل، در مهریه عندالاستطاعه، زن برای وصول باید توانایی مالی زوج یا مال قابل توقیف را اثبات یا شناسایی کند.
از طرف دیگر، انتخاب نوع مهریه باید با توجه به توان مالی واقعی زوج، میزان مهر، توافق طرفین و هدف خانواده از درج شرط انجام شود. تعیین مهریه سنگین بدون پشتوانه مالی نیز ممکن است در مرحله اجرا به تقسیط طولانیمدت یا دشواری در وصول منجر شود.
برای مطالبه مهریه چه مدارکی لازم است؟
- اصل یا تصویر سند ازدواج و مشخصات دقیق مهریه؛
- کارت ملی و مدارک هویتی زوجه؛
- اطلاعات مربوط به اموال، حسابها، خودرو، ملک یا درآمد زوج در صورت وجود؛
- رأی دادگاه، اجراییه یا مدارک مربوط به پروندههای قبلی؛
- هر مدرکی که توانایی مالی یا انتقال اموال توسط زوج را نشان دهد؛
- اطلاعات مربوط به نشانی و محل اقامت زوج برای ابلاغ قانونی.
برای پیگیری، زوجه میتواند حسب شرایط از طریق دفتر ازدواج و اجرای ثبت یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی اقدام کند. انتخاب مسیر مناسب به وجود سند رسمی، شناسایی اموال، فوریت توقیف و وضعیت پرونده بستگی دارد.

نتیجهگیری
تفاوت اصلی مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه در زمان پرداخت و نحوه اثبات توانایی مالی زوج است. در مهریه عندالمطالبه، زن میتواند پس از مطالبه برای وصول اقدام کند و در صورت ناتوانی زوج، امکان بررسی اعسار و تقسیط وجود دارد. در مهریه عندالاستطاعه نیز اصل مهریه باقی است، اما زن برای اجرای مؤثر آن باید استطاعت مالی زوج یا مال قابل توقیف را نشان دهد. عبارت ۱۱۰ سکه نیز سقف مهریه نیست و بیشتر به ضمانت اجرای بازداشت مربوط میشود. برای تصمیمگیری درباره پرونده واقعی، متن سند ازدواج و وضعیت مالی طرفین باید توسط فرد متخصص بررسی شود.
سوالات متداول درباره مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه
۱. آیا مهریه عندالاستطاعه قابل مطالبه است؟
بله. زن میتواند اصل مهریه عندالاستطاعه را مطالبه کند، اما برای وصول معمولاً باید توانایی مالی زوج یا وجود مال قابل توقیف را اثبات یا معرفی کند.
۲. آیا عندالاستطاعه بودن مهریه یعنی زن مالک آن نیست؟
خیر. زن از زمان وقوع عقد مالک مهریه میشود. عبارت عندالاستطاعه بیشتر به نحوه و زمان اجرای تعهد مالی مربوط است، نه اصل مالکیت زن.
۳. آیا برای مهریه عندالمطالبه باید ابتدا توانایی مالی شوهر ثابت شود؟
برای شروع مطالبه، الزاماً چنین شرطی وجود ندارد؛ اما در مرحله اجرا، موضوع اموال، اعسار و توانایی مالی زوج بررسی میشود.
۴. آیا مهریه عندالاستطاعه فقط با پرداخت داوطلبانه شوهر قابل دریافت است؟
خیر. در صورت اثبات استطاعت یا شناسایی اموال زوج، امکان پیگیری قانونی و اجرای حکم وجود دارد.
۵. آیا مهریه عندالاستطاعه شامل قانون ۱۱۰ سکه میشود؟
ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده درباره ضمانت اجرای مهریه و میزان ۱۱۰ سکه است و اصل آن میتواند در هر دو نوع مهریه مطرح شود. مازاد بر ۱۱۰ سکه نیز از بین نمیرود، اما برای وصول آن، ملائت زوج اهمیت بیشتری دارد.
۶. آیا شوهر میتواند برای مهریه عندالمطالبه دادخواست اعسار بدهد؟
بله. اگر زوج توانایی پرداخت یکجای محکومبه را نداشته باشد، میتواند مطابق قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی دادخواست اعسار و تقسیط ارائه کند.
۷. آیا زن میتواند برای مهریه، ملک شوهر را توقیف کند؟
در صورت تعلق ملک به زوج و قابل توقیف بودن آن، امکان درخواست توقیف وجود دارد؛ اما مستثنیات دین و مقررات اجرای احکام باید رعایت شود.
۸. آیا عندالاستطاعه بودن مهریه مانع ممنوعالخروجی زوج است؟
این عبارت بهتنهایی همه ضمانتهای اجرایی را حذف نمیکند، اما اعمال ممنوعالخروجی یا سایر اقدامات به شرایط پرونده، وجود حکم و مقررات اجرایی مربوط بستگی دارد.
۹. آیا میتوان بعد از عقد، مهریه عندالمطالبه را عندالاستطاعه کرد؟
تغییر شرط پرداخت معمولاً نیازمند توافق معتبر طرفین و تنظیم سند رسمی است. تغییر یکطرفه عبارت سند ازدواج امکانپذیر نیست.
۱۰. آیا مهریه عندالمطالبه همیشه بهتر از عندالاستطاعه است؟
از نظر امکان مطالبه، عندالمطالبه معمولاً مسیر مستقیمتری دارد؛ اما نتیجه عملی به توان مالی زوج، میزان مهریه، وجود اموال و شرایط خانوادگی بستگی دارد.
۱۱. آیا مهریه عندالاستطاعه قابل تقسیط است؟
نحوه پرداخت به وضعیت مالی زوج و تصمیم مرجع رسیدگیکننده بستگی دارد. در صورت احراز شرایط، دادگاه میتواند درباره پرداخت مرحلهای یا ترتیب اجرای تعهد تصمیم بگیرد.
۱۲. برای تشخیص نوع مهریه باید به کدام مدرک مراجعه کرد؟
سند رسمی ازدواج و عبارت دقیق درجشده درباره شرایط پرداخت، مرجع اصلی تشخیص نوع مهریه است. اظهارات شفاهی بهتنهایی جایگزین متن سند رسمی نمیشود.
منابع حقوقی
- ماده ۱۰۸۲ و ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی:
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937
- ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=5917848193987091276
- مواد ۱، ۲، ۳ و ۷ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۳:
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=4687546238878663724
- نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۶۳:
https://bahadad.com/7-1400-163/
- نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۴۳۲:
https://vakilan.net/Vots/Show/99517