تاریخچه طرح سهمیه بنزین سهنرخی سوخت؛ آغاز ماجرا از آذر ۱۴۰۴
طرح جدید مدیریت مصرف سوخت با ابلاغیه هیئت وزیران در آذرماه سال گذشته با هدف بهینهسازی مصرف، جلوگیری از رشد لجامگسیخته واردات بنزین و اجبار رانندگان به استفاده از کارت سوخت شخصی تصویب شد. اجرای این طرح که در ابتدا برای ۱۵ آذر برنامهریزی شده بود، در نهایت از ۲۲ آذرماه ۱۴۰۴ عملیاتی شد و ساختار قیمتگذاری بنزین را از دو نرخی سنتی به نظام سهنرخی تغییر داد.
جدول ساختار نرخهای سهگانه بنزین و جامعه هدف
تعریف سطوح قیمتی بنزین بر اساس طبقهبندی زیر انجام شد که دسترسی به نرخهای یارانهای را به شدت تفکیک کرد:
| سطح نرخ | قیمت در هر لیتر (تومان) | حجم ماهانه | گروههای مشمول |
|---|---|---|---|
| نرخ اول (یارانهای) | ۱,۵۰۰ | ۶۰ لیتر | خودروی اول پلاک شخصی فعال با شرایط مصوب |
| نرخ دوم (نیمهسهمیهای) | ۳,۰۰۰ | سهمیه اعتباری مازاد | خودروهای مجاز پس از اتمام ۶۰ لیتر اول |
| نرخ سوم (آزاد / مازاد) | ۱۰,۰۰۰ (قبلاً ۵,۰۰۰) | نامحدود / جایگاهی | خودروهای نوشماره، خودروی دوم به بعد، وارداتیها، مناطق آزاد و کارت جایگاه |
اصلاحیه یک میلیاردی دولت و تأثیر تورم بر حذف خودروهای داخلی
پس از ابلاغ مصوبه اولیه، نارضایتی گستردهای میان خریداران خودروهای صفر کیلومتر داخلی شکل گرفت؛ چراکه مالکان خودروهای اقتصادی نیز به صرف نوشماره بودن، از سهمیه بنزین محروم میشدند. دولت در واکنش به این اعتراضات، اصلاحیهای صادر کرد که طبق آن:
متن مصوبه اصلاحی: تمامی خودروهای سواری نوشماره تولید داخل با بهای مصوب کارخانهای کمتر از یک میلیارد تومان، کماکان مشمول دریافت سهمیه بنزین یارانهای (نرخ اول و دوم) خواهند بود.
با وجود این تدبیر، متغیر پیشبینینشده «تورم شتابان» این راهکار را به سرعت بیاثر ساخت. در بازه ۹ ماهه پس از تصویب این بند تا شهریورماه ۱۴۰۵، رشد بهای تمامشده کارخانهها معادله را به کلی دگرگون کرد:
۱. حذف کامل محصولات ایرانخودرو از سهمیه بنزین یارانهای
آخرین بررسی قیمتهای درب کارخانه خودروسازان بزرگ حاکی از آن است که قیمت مصوب تمامی تیپهای خانواده پژو ۲۰۷، تارا، دنا پلاس، سورن پلاس و رانا از مرز یک میلیارد تومان فراتر رفته است. در نتیجه، هیچ خریدار جدیدی در محصولات ایرانخودرو امکان دریافت کارت سوخت سهمیهای نرخ اول و دوم را ندارد.
۲. انحصار سهمیه بنزین نوشمارهها به ۵ محصول اقتصادی سایپا
در حال حاضر در کل سبد صنعت خودرو کشور، صرفاً ۵ مدل از خانواده ساینا، کوییک و وانتهای سبک سایپا هستند که قیمت کارخانهای آنها کماکان در کانال زیر یک میلیارد تومان ثبت میشود و همچنان کارت سوخت سهمیهای برای مالکان آنها صادر میگردد.
تبعیض قیمتی و شوک جهش نرخ سوم به ۱۰ هزار تومان
این سقف عددی ثابت، ناهماهنگی بیسابقهای میان خریداران یک محصول یکسان پدید آورده است. برای مثال، مالکی که خودروی خود را در زمستان ۱۴۰۴ با قیمت مصوب ۹۸۰ میلیون تومان تحویل گرفته، از بنزین ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی استفاده میکند؛ اما خریداری که همان خودرو را چند ماه بعد به دلیل تعدیل قیمتها بالای یک میلیارد تومان خریداری کرده، باید کل مصرف خود را با نرخ سوم تامین کند.
این شکاف هزینهای از ۱۷ شهریورماه با جهش نرخ سوم از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان دوچندان شده است؛ تصمیمی که هزینه پر کردن یک باک ۵۰ لیتری را با نرخ آزاد به ۵۰۰ هزار تومان رسانده و فشار مضاعفی به سبد معیشت مصرفکنندگان وارد ساخته است.
راهکار کارشناسی: لزوم بازنگری و تعریف شاخص شناور
کارشناسان اقتصادی تاکید دارند که تعیین شاخصهای مقداری ثابت در اقتصاد تورمی محکوم به شکست است. چنانچه سقف یک میلیارد تومانی متناسب با تورم عمومی و نرخ ارز بهروزرسانی نشود، با دور بعدی تعدیل نرخ کارخانهها، همان ۵ مدل خودروی سایپا نیز از شمول سهمیه بنزین خارج خواهند شد و اصلاحیه دولت به طور کامل ملغیالاثر میگردد. راهکار اصولی، تعیین سقف ریالی شناور، اتصال معیار به دهکهای درآمدی یا تفکیک کلاس خودرویی (تقسیمبندی اقتصادی و لوکس) به جای تعیین ارقام ثابت عددی است.
سوالات متداول درباره سهمیه بنزین خودروهای نوشماره
۱. سهمیه بنزین خودروهای نوشماره دقیقا به چه ماشینهایی تعلق میگیرد؟
تنها به خودروهای سواری نوشماره پلاک شخصی تولید داخل که قیمت مصوب کارخانهای آنها کمتر از یک میلیارد تومان باشد، سهمیه نرخ اول و دوم داده میشود.
۲. چرا به خریداران جدید خودروهای ایرانخودرو سهمیه بنزین تعلق نمیگیرد؟
زیرا بهای مصوب درب کارخانه تمامی تولیدات ایرانخودرو از مرز یک میلیارد تومان فراتر رفته و طبق قانون مصوب، از رده خودروهای یارانهای خارج شدهاند.
۳. کدام خودروهای سایپا هنوز بنزین یارانهای دریافت میکنند؟
فقط ۵ مدل از خودروهای رده اقتصادی شامل مدلهای پایه کوییک، ساینا و وانت سبک که بهای کارخانهای آنها زیر یک میلیارد تومان است، مشمول باقی ماندهاند.
۴. نرخ سوم بنزین چقدر است و شامل چه خودروهایی میشود؟
نرخ سوم لیتری ۱۰,۰۰۰ تومان است و شامل کلیه خودروهای نوشماره بالای یک میلیارد تومان، خودروهای پلاک منطقه آزاد، پلاک دولتی، خودروهای دوم به بعد یک مالک و بنزین آزاد کارت جایگاهها میشود.
۵. آیا خودروهای وارداتی سهمیه بنزین یارانهای دارند؟
خیر، تمامی خودروهای وارداتی صفر و کارکرده ملزم به استفاده از بنزین با نرخ سوم (۱۰,۰۰۰ تومانی) هستند.
۶. آیا خودروهای ثبتنامی تحویل گذشته، سهمیه بنزین خود را از دست میدهند؟
ملاک مشمولیت سهمیه، تاریخ شمارهگذاری و قیمت ثبتشده در زمان ترخیص و فاکتور نهایی سند کارخانه است.
۷. چگونه میتوان با کارت جایگاه سوختگیری کرد و هزینه آن چقدر است؟
سوختگیری از طریق کارت آزاد اضطراری جایگاهها برای تمامی خودروها با نرخ سوم یعنی ۱۰ هزار تومان به ازای هر لیتر محاسبه میگردد.
۸. آیا سقف یک میلیارد تومان در آینده افزایش خواهد یافت؟
دولت و وزارت نفت برنامههایی برای بازنگری در این شاخص یا تعیین فرمول شناور دارند، اما تا زمان ابلاغ مصوبه جدید، سقف همان یک میلیارد تومان مصوب قبلی است.
۹. تکلیف سهمیه بنزین خودروهای دوم یک شخص چیست؟
بر اساس مصوبه، هر کدملی تنها میتواند برای یک خودروی شخصی فعال سهمیه نرخ اول و دوم دریافت کند و خودروهای دوم به بعد بدون سهمیه بنزین یارانهای هستند.
۱۰. سهمیه ماهیانه بنزین یارانهای چقدر است؟
برای خودروهای مشمول، ۶۰ لیتر بنزین با نرخ یارانهای ۱۵۰۰ تومان و اعتبار تکمیلی با نرخ ۳۰۰۰ تومان تخصیص مییابد.
