روششناسی پژوهش و جامعه آماری
این مطالعه با دقت و وسعت بالایی انجام شده است. پژوهشگران برای دستیابی به نتایج دقیق، از دو پرسشنامه مجزا استفاده کردهاند؛ یکی برای سنجش «سواد ذهنی» (تصور افراد از توانایی خود) و دیگری برای سنجش «سواد عینی» (دانش واقعی و فنی). این پرسشنامهها متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی ایران بومیسازی شده و از نظر اعتبار علمی تایید شدهاند.
جامعه آماری این پژوهش شامل شهروندان ساکن در ۸ منطقه مختلف شهر تهران بوده است که نمونهگیری در بین آنها صورت گرفته است. هدف اصلی این بوده است که تاثیر عواملی مانند نسل، جنسیت و منطقه زندگی بر میزان سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی مورد ارزیابی قرار گیرد.
شکاف عمیق میان خودباوری و دانش واقعی
یکی از جالبترین و در عین حال نگرانکنندهترین بخشهای این گزارش، مقایسه نمرات «سواد ذهنی» و «سواد عینی» است. نتایج نشان میدهد که شهروندان تهرانی به خودشان اعتماد به نفس زیادی در کار با ابزارهای هوش مصنوعی دارند. میانگین کل سواد ذهنی در هر دو گروه نسلی (نسل زد-آلفا و نسل وای و پیش از آن) برابر با ۱۴.۲۵ از ۲۰ بوده است. این عدد نشان میدهد که مردم فکر میکنند سطح دانش خوبی دارند.
اما واقعیت چیز دیگری است. زمانی که همین افراد در معرض آزمونهای دانشی و سوالات فنی قرار گرفتند، میانگین نمره سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی به شدت سقوط کرد و به ۵.۸ از ۲۰ رسید. این اختلاف فاحش نشان میدهد که استفاده روزمره از ابزارهایی مانند چتباتها یا اپلیکیشنهای هوشمند، لزوماً به معنای درک عمیق و سواد علمی در زمینه هوش مصنوعی نیست.
تفاوتهای نسلی؛ غرور نسل جدید در برابر تجربه نسل قدیم
پژوهش ایرانداک به بررسی تفاوتهای نسلی نیز پرداخته است. نتایج نشان میدهد که «نسل زد و آلفا» (نسلهای جدیدتر) به طور متوسط ۱.۸ نمره خود ادراکی بالاتری نسبت به نسلهای پیشین دارند. به بیان سادهتر، جوانان تصور میکنند که سواد هوش مصنوعی بسیار بالاتری نسبت به والدین یا بزرگترهای خود دارند.
اما جالب آنجاست که در آزمونهای عینی، این غرور جای خود را به واقعیت تلخ میدهد. نه تنها نسل جدید نمره بالاتری نگرفت، بلکه «نسل وای و پیش از آن» با اختلاف حدود ۰.۵ نمره عملکرد بهتری از خود نشان دادند. این موضوع میتواند ناشی از تجربه کاری، احتیاط بیشتر در پاسخگویی یا عمق یادگیری در نسلهای قدیمیتر باشد.
نقش جنسیت و تحصیلات در سواد هوش مصنوعی
یکی دیگر از محورهای مهم این مطالعه، بررسی تاثیر جنسیت بر سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی بود. یافتهها حاکی از آن است که جنسیت تاثیر معناداری بر «سواد ذهنی» ندارد؛ یعنی زنان و مردان به یک میزان تصور میکنند که در این حوزه دانش دارند. با این حال، در آزمونهای «سواد عینی»، مردان اندکی اما معنادار عملکرد بهتری داشتهاند.
همچنین، تحصیلات رشتهای نقش کلیدی داشته است. افرادی که تحصیلات رسمی در رشتههای علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات داشتهاند یا دورههای غیررسمی و آموزشی در حوزه هوش مصنوعی را گذراندهاند، به طور طبیعی نمرات بسیار بالاتری کسب کردهاند. این امر نشان میدهد که آموزش ساختاریافته، تاثیرگذارترین عامل در ارتقای سواد واقعی است.
تاثیر استفاده از چتباتها بر سواد
آیا استفاده از ابزارهایی مثل ChatGPT باعث افزایش سواد میشود؟ پاسخ مثبت است، اما با شرایط خاص. رئیس ایرانداک استفاده از چتباتها را یکی از عوامل موثر بر ارتقای سواد عینی دانست. افرادی که با این ابزارها کار میکنند، در برخی مؤلفههای دانشی عملکرد بهتری دارند. با این حال، دادهها نشان میدهد که نسل زد-آلفا بیش از سایر نسلها از چتباتها استفاده میکند، اما همچنان در آزمونهای دانشی نمره پایینی کسب کردهاند. این موضوع نشان میدهد که «استفاده مصرفی» از هوش مصنوعی با «درک تکنولوژیک» آن تفاوت دارد.
سوالات متداول کاربران درباره سواد هوش مصنوعی
با توجه به اهمیت روزافزون این موضوع، در اینجا به برخی از سوالات متداول کاربران پیرامون سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی و نتایج این پژوهش پاسخ میدهیم:
منظور از سواد هوش مصنوعی چیست؟
سواد هوش مصنوعی به مجموعهای از دانش، مهارتها و تواناییها گفته میشود که به فرد اجازه میدهد مفاهیم هوش مصنوعی را درک کند، از ابزارهای آن استفاده نماید و تاثیرات اخلاقی و اجتماعی آن را بشناسد.
آیا تفاوتی در سواد هوش مصنوعی بین مناطق مختلف تهران وجود دارد؟
خیر، بر اساس یافتههای این مطالعه، وضعیت سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی در مناطق مختلف شهر تفاوت معناداری با یکدیگر ندارد و این کمبود سواد یک مشکل فراگیر در کل پایتخت است.
چرا نسل جدید (زد و آلفا) در آزمون واقعی نمره کمتری گرفت؟
اگرچه این نسل تصور میکرد دانش بیشتری دارد، اما در آزمونهای عملکردی نمره کمتری کسب کرد. این موضوع میتواند ناشی از اعتماد به نفس زائد، عدم آموزشهای آکادمیک عمیق یا استفاده صرفاً سطحی از ابزارها باشد.
آیا مردان واقعاً در هوش مصنوعی زنان برتری دارند؟
پژوهش نشان داده است که در سواد عینی (دانش واقعی)، مردان اندکی عملکرد بهتری داشتهاند، اما در سواد ذهنی (تصورات) تفاوتی وجود نداشته است. این تفاوت لزوماً بیولوژیک نیست و ممکن است ناشی از نوع مواجهه شغلی یا تحصیلی باشد.
استفاده از چتبات چقدر به افزایش سواد کمک میکند؟
استفاده از چتباتها در برخی مؤلفهها موثر است، اما به تنهایی کافی نیست. افرادی که دورههای آموزشی دیدهاند یا تحصیلات مرتبط دارند، نمرات بسیار بالاتری از صرفاً کاربران چتبات کسب کردهاند.
میانگین نمره واقعی شهروندان تهرانی چقدر بوده است؟
میانگین کل سواد عینی هوش مصنوعی در هر دو نسل تنها ۵.۸ از ۲۰ بوده است که عددی بسیار پایین محسوب میشود.
آیا این پژوهش فقط مخصوص تهران بوده است؟
بله، عنوان این مطالعه مشخصاً بر «شهروندان شهر تهران» تمرکز دارد و نمونهگیری نیز در ۸ منطقه تهران انجام شده است.
چه راهکاری برای کاهش شکاف ذهنی و واقعی پیشنهاد شده است؟
رئیس ایرانداک تاکید کرده است که سیاستگذاریهای آموزشی دقیق، مستمر و هدفمند و مشارکت نهادهای آموزشی و فرهنگی برای پر کردن این شکاف ضروری است.
آیا سن و سال در یادگیری هوش مصنوعی تاثیر دارد؟
این پژوهش نشان داد که نسلهای قدیمیتر (وای و پیش از آن) در آزمونهای دانشی عملکرد بهتری داشتند، که نشان میدهد سن لزوماً مانع یادگیری نیست و تجربه میتواند کمککننده باشد.
چرا سواد هوش مصنوعی اهمیت دارد؟
با نفوذ سریع هوش مصنوعی در آموزش، پزشکی و کسبوکار، داشتن سواد کافی برای استفاده صحیح، جلوگیری از خطا و درک تاثیرات این فناوری بر زندگی برای همه شهروندان ضروری است.
نتیجهگیری
نتایج مطالعه پژوهشگاه ایرانداک آینهای در برابر جامعه ماست که نشان میدهد چقدر در فهم فناوریهای نوین دچار توهم هستیم. سواد هوش مصنوعی شهروندان تهرانی با وجود استفاده گسترده از ابزارهای دیجیتال، در سطح بسیار پایینی قرار دارد. اختلاف ۱۴.۲۵ (تصور ذهنی) و ۵.۸ (واقعیت) هشداری جدی برای سیستم آموزشی و فرهنگی کشور است تا برنامههای خود را از سطح استفاده صرفاً ابزاری به سمت آموزش عمیق و مفهومی تغییر دهند. بدون شک، آینده متعلاق به کسانی است که نه تنها از هوش مصنوعی استفاده میکنند، بلکه آن را میفهمند.
